Çince’de bisiklet kelimesi “kendi kendine haraket eden araç”(自行车) olarak adlandırılmıştır. Geçmişte ise “özgürlük arabası(自由车)” ve “ayakla çalışan araç(脚踏车)”  olarak adlandırılmıştır[1]. 1868 yılında, Şangay Yeni Haberleri gazetesine göre Şangay sokaklarında bisiklet gözükmeye başlamıştı. 1911 yılında, Çin’in Eski Gümrük Tarihî Belgeleri (1859-1948) adlı eserde yer alan gümrük verilerinde bisiklet ilk kez “ulaşım araçları” ana kategorisi altında sınıflandırıldı. Aynı yıl, Şanghay Posta İdaresi, posta dağıtımında kullanılmak üzere İngiltere’den 100 bisiklet satın aldı (Bknz. Fotoğraf 1). Burada not etmek gerekir : Şangay, Çin’in batıyla temas ettiği en önemli liman şehridir. Aynı zamanda Çin Komünist Partisi’nin kurulduğu şehirdir. İlginçtir ki Çin’de kahve tüketiminin de ekmek tüketiminin (fırın ekmeği) de en yaygın olduğu şehir diyebilirim.

1924 yılında, Şanghay Tongchang Bisiklet Şirketi yurt dışından bisiklet parçaları satın alarak İngiltere’nin Birmingham şehrindeki bir bisiklet üreticisine montajını yaptırdı ve Tongchang “Feima (Uçan At) Marka” bisikleti üretildi. 2. Görselde “Feima Marka” kadın bisikleti reklamı yer almaktadır[1].

Çin’deki ilk bisiklet modellerine  “edebi, anka kuşu, uçan güvercin, kızıl bayrak” gibi farklı isimler verilmiştir. Çin’de reform ve dışa açılma sürecinden önce, birçok şey kuponla alınırdı. Devlet size bir kupon verirdi ve o kuponla alışveriş yapardınız. Pekin Uzay ve Havacılık Üniversitesin’deki Çince öğretmenim o günleri şöyle anlatırdı : “Önceden yemekhaneye giderken, para yerine kuponla giderdik. Kadınlar az yemek yediği için, kuponlarını erkeklerle paylaşırdı. Ben de kuponumu en yakışıklı erkeğe verirdim.” Çin’de eskiden bisiklette kuponla alınırdı ve bisiklet satımı devlet kontrolündeydi.

1984 yılında yayınlanan bir belgesele göre, dünyada 500 milyondan fazla bisiklet vardı ve 130 milyondan fazlası Çin’de bulunuyordu[1]. Bu nedenle Çin “Bisiklet Krallığı” olarak adlandırılıyordu. Günümüzde, Çin Bisiklet Derneği’nin verilerine göre, Çin’de halihazırda bisiklet stok miktarı 200 milyon adedi, elektrikli bisiklet stok miktarı ise yaklaşık 380 milyon adedi aşmış durumdadır. Kentlerde yaşayanların her 100 seyahatinden yaklaşık 30’u iki tekerlekli araçlarla gerçekleştirilmektedir[2].

29 Mart 2026’da, Pazar günü Pekin’de 30 KM’lik yolu bisiklet sürerek gittim. Güzergahımın tamamında bisiklet yolu vardı. Çin’de bisiklet yolları iki farklı biçimde olur : Birincisi araç yoluyla, bisiklet yolu şerit çizgileriyle ayrılır. İkincisi ise araç yoluyla, bisiklet yolu engeller veya ağaçlar ile ayrılır. Yeni yapılan yaşam alanlarında, genelde araç yollarıyla bisiklet yolu ağaçlarla ayrılmıştır. Pekin’de on milyona yakın bisiklet bulunuyor. Paylaşımlı bisikletlerle ayda 4 Dolar vererek neredeyse sınırsız yolculuk yapabilirsiniz. Pekin’deki bisiklet yolu uzunluğu Deep Seek’e göre 2000 KM’den fazla.

         Ve Pekin’i bu kadar çok sevmemin nedenlerinden birisi hayatımda gördüğüm en iyi bisiklet yoluna sahip olan şehir olmasıdır. Bisiklet yolculuğum sırasında, Maçuanyin (Maquanying-马泉营） taraflarında bir kahve molası verdim ve Pekin’deki nehirlerin, parkların yanından geçerken doğayı seyrettim. Ve gene, Olimpik Parka (2008 Yaz Olimpiyatlarının düzenlendiği yer) gelmeden önce Çin Komünist Partisi’nin müzesinin arka kısmında, müzeyi ilk defa farklı bir açıdan görme şansım oldu. Elbette Olimpik Park’ın yanından geçerken (Bknz. 3. Fotoğraf), durdum, büyük göle baktım, kuşları, ağaçları ve insanları seyrettim. Beni en mutlu eden şeylerden birisi olan 3-4 yaşındaki küçük kız çocuklarına baktım.

Pekin’de kaldığım süre boyunca, en çok sevdiğim bisiklet güzergah ise şu güzergahtı: Vudaoyin, Beyşinçiao , Dongsı, Sanat müzesi, Kırmızı Bina, Beyhay Parkı ve Gulou. Öncesinde bir okuma yaparak, bu rotayı gezerek, güzel bir günlük çıkarabilirsiniz.  

Ve bunları düşünürken, üniversitemizin Türk öğrencilerinden olan Deniz aklıma geldi. Geçtiğimiz günlerde, bisiklet kullanırken Chengdu’da bir trafik kazasında hayatını kaybetti. Geç tanımama rağmen iyi bir arkadaş, iyi bir insandı. ODTÜ mimarlık mezunuydu. En son Chengdu’ya gitmeden önce üniversite kampüsünde Türk kahvesi içmiştik. Bu olayı tekrardan anımsadığımda, bazen herşeyimizi vererek uğraştığımız şeylerin ne kadar anlamsız olduğu aklıma geliyor.

          Ne kadar yaşayacağımıza karar veremediğimiz bir hayattan daha önemli ne olabilir? O nedenle insan nefes almayı bilmeli bu kadar yoğunluk arasında. Mesela bir çiçeğe bakmalı, kendisine baktığı gibi.

Bu yazıyı o güzel insana, Deniz’e armağan ediyorum…

Kaynaklar

[1] https://baijiahao.baidu.com/s?id=1766215324618731314&wfr=spider&for=pc

[2] https://www.cdmfund.cn/36325.html

2017 yılında Çin’e ilk geldiğimde, çok kısa bir süre sonra Pekin’deki parkları keşfettim. Çin’de ilk parkla tanışmamız, Beihai (Kuzey Denizi) Parkı’na gidişimle olmuştu. Oldukça etkilenmiştim. 682.000 metrekarelik bu alan, bizim bildiğimiz klasik parklardan farklıydı; oldukça büyüktü ve içinde devasa bir göl vardı.

2008 yılında yapılan Pekin’deki bir diğer park olan Olimpik Park ise 6,2 kilometrekarelik bir alana sahiptir. Devasa ölçekteki bu parklar, adeta sıradan insanların şehrin keşmekeşinden kaçıp nefes aldığı yerler olarak bilinir.

Avrupa klasik bahçelerinin tasarımcıları çoğunlukla mimarken, Tang ve Song dönemlerinden itibaren Çin bahçelerinin tasarımcıları çoğu kez ressam olmuştur (1); bahçe inşası genel olarak “dağ yığma ve su düzenleme” olarak adlandırılır. Çin bahçesi özünde bir peyzaj dünyasıdır; geleneksel manzara resminin uzantısıdır ve manzara resmi de doğal dağ ve sular örnek alınarak ortaya çıkmıştır. Çin bahçesi doğayı yüceltir, fakat doğayı taklit etmez; resimsel anlamı dikkate alır, ama resimdeki dağ ve suları da bire bir kopyalamaz. Buradaki “doğallık”, gök ile yerin canlılık üreten mantığını görünür kılmaktır; “tablo” ise şiirsel bir yaşam dünyası kurmaktır. Bu bakımdan “doğal tablo”, özünde bir yaşam tablosudur.

Çinliler parkları şehir planlamasının bir parçası olarak ele alırlar. Örneğin bir havalimanı tasarlanırken, orası yalnızca tek bir yapı olarak değil, bir bölge olarak planlanır; parkın da hangi bölgede yer alacağı en baştan belirlenir. Yani bir şehir nasıl şehir hastanesi olmadan düşünülmüyorsa, devasa parklar olmadan da düşünülmez.

Geçmişte yalnızca saray mensuplarının veya soyluların gezebildiği bu mekânların halka açılması, Çin toplumunun modernleşmesinin ve kamusal yaşamın gelişmesinin sembolü olmuştur. Tarihi parklar (örneğin Beihai Parkı ve Zhongshan Parkı), edebiyatçıların, sanatçıların ve devrimcilerin bir araya geldiği, yeni fikirlerin tartışıldığı, adeta birer kültür ve sanat merkezi işlevi görmüştür. (1)

Aynı zamanda Çin’deki parklar, doğallığı korumak amacıyla tasarlanır. Yani parklara gittiğinizde dümdüz taşlar görmezsiniz. Yürürken yamuk taşların üzerinden geçersiniz ve bu bilinçli olarak yapılmıştır. Bu nedenle parklar şu sözle ifade edilir:

“İnsan yapmış olsa da sanki kendiliğinden oluşmuş gibi görünmelidir.”

(虽由人作，宛自天开)

Çin’deki parkların iki temel özelliği bulunur: göl ve tepe. Her parkın merkezine yakın bir noktada yapay veya doğal göller bulunur. Bilinçli olarak yapılmış bu göllere ulaştığınızda, insan kendisini hedefe ulaşmış gibi hisseder.

Bir diğeri ise doğal ya da yapay olarak bulunan küçük tepelerdir. Tepeler, cennete en yakın yerler olarak bilinir ve buralarda ibadethaneler de görürsünüz.

Bunun dışında modern zamanlarda parklar, aynı zamanda sosyalleşmenin ve bir araya gelmenin en önemli mekânlarından biridir. Sabah saat 7’de bir parka gittiğinizde, 50 kişilik bir grubun aynı anda dans ettiğini veya birkaç kişinin bir araya gelerek Taiqi yaptığını görürsünüz. Çin’de müzik koroları oldukça yaygındır ve bu koroların varlığı yerel hükümetler tarafından desteklenmektedir. Akşam saatlerinde ise onlarca kişinin aynı anda dans ettiğini gözlemlersiniz. Benim gibi amatör bir dansçı olsanız bile önemli değildir. “Sahneye çık ve dans et!” anlayışı vardır.

Parklarda en sevdiğim kurallardan birisi de ne mangal yakmak ne de çakmak getirmek serbesttir. Manzaraya karşı bir tek atalım diyemezsiniz, ateş yakamazsınız. Yukarıda da bahsettiğim üzere, parklar bir nevi meditasyon aracıdır. Gerçekten parklara gittiğinizde ruhunuzun dinlendiğini, sadece kuşların cıvıltısını duyduğunuz, insanların yüksek sesle konuşmadığı müthiş bir portrenin

içinde kendinizi bulursunuz.

Xi’an’da gördüğüm ve beni çok güldüren anılardan biri de parklarda oğlu veya kızı için aday damat ya da gelin ilanı asan teyzelerdi. Çocuklarının hangi okuldan mezun olduğunu, evinin ve arabasının olup olmadığını, yaşını ve benzeri temel bilgileri yazar, alternatif damat veya gelin ararlardı.

2018 yılında biz de nasibimizi aldık ve bir teyze bana, “Kızımla evlenmeyi düşünür müsün?” diye sormuştu. Benim cevabım da şu olmuştu:

“Yok teyze, şimdilik almayayım ama ileride düşünürüz.”

Çao Yang (Güneşe bakan) Parkı

Beyhay (Kuzey Denizi) Parkı

Beyhay (Kuzey Denizi) Parkı

İheyuan (Yazlık Saray) Parkı